Langs de Groninger Waddenkust slingeren ze nog altijd door het landschap: slaperdijken. Ooit aangelegd als bescherming tegen het water, liggen ze nu vaak stil en onopvallend tussen de akkers. Wie erlangs fietst, ziet vooral gras en een glooiing in het land. Een restant van een andere tijd. Maar juist deze historische lijnen bieden vandaag de dag nieuwe kansen.

Met het project Slaperdijken: Groene Verbinders in het Waddengebied werken natuurorganisaties, boeren en onderzoekers samen aan herstel van biodiversiteit én landschap. De slaperdijken vormen daarbij geen losse elementen, maar een netwerk dat zich uitstrekt langs de Waddenkust. Door middel van ecologisch natuurbeheer
kunnen ze uitgroeien tot een groenblauwe dooradering: een samenhangend systeem dat leefgebieden met elkaar verbindt. Projectleider Annelies Groenestein van Landschapsbeheer Groningen: “Zo’n dijk doorbreekt de leegte van het landschap van Het Hogeland. Het is bijna een baken waar je je aan vastklampt in dit open, grootschalige gebied. Als je het verhaal kent, ga je er ook anders naar kijken.” Binnen het project krijgt die beleving een bredere betekenis. De slaperdijken worden niet benaderd als waterkering, maar als groene en historische lijnen in het landschap die ruimte bieden aan planten, insecten en vogels, en tegelijk het verhaal van het gebied zichtbaar maken.

Annelies Groenestein

Van grasmat naar levend landschap

Waar slaperdijken nu vaak kort gemaaid en intensief beheerd worden, ligt de ambitie in een meer natuurlijke inrichting. Door het aanbrengen van struikgewas zoals meidoorn en roos, kruidenrijke bermen en variatie in beheer ontstaat een aantrekkelijk landschap voor insecten, vogels en planten. De aanpak is praktisch en gebiedsgericht. De struikgewassen bieden beschutting en broedgelegenheid voor vogels en vormen tegelijk leefgebied voor insecten. Met kruidenrijk grasland neemt het voedselaanbod voor bestuivers toe. Ook wordt er ingezet op extensieve begrazing en aangepast maaibeheer. Juist die variatie in gebruik zorgt voor verschillen in vegetatie en bodem, wat essentieel is voor de biodiversiteit. Kleine veranderingen kunnen daarbij al veel effect hebben. Zo zorgen de pootafdrukken van koeien
bijvoorbeeld voor kleine kuiltjes in de grond waarin water blijft staan: micro habitats waar insecten en planten weer van profiteren. Elke dijk is anders, en daarom wordt per locatie gekeken wat nodig is. Samen met boeren worden beheerplannen opgesteld die passen binnen de bedrijfsvoering én bijdragen aan natuurherstel.

Samen sterker

Wat het project bijzonder maakt, is de intensieve samenwerking met verschillende partijen. Zo speelt Boerennatuur Midden Groningen een belangrijke rol in het contact met agrariërs, terwijl Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels (GKA) zich richt op de ecologische kwaliteit en monitoring van de dijken. Landschapsbeheer Groningen draagt juist weer bij aan aanleg en kennisontwikkeling. Volgens Annelies is die samenwerking essentieel. “Eén plus één werd al snel drie. Iedere partij brengt iets eigens in, maar samen bereik je veel meer.” Een belangrijk onderdeel is het betrekken van boeren, die een groot deel van de slaperdijken beheren. Via agrarisch natuurbeheer worden afspraken gemaakt over extensiever beheer. Daarnaast wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een specifiek dijkenpakket binnen het ANLb, dat beter aansluit bij deze bijzondere landschapselementen.

Dat de aanpak aanslaat, bleek tijdens de startbijeenkomst in maart dit jaar. De opkomst was groter dan verwacht en de sfeer positief. Boeren, organisaties en andere betrokkenen kwamen samen om plannen te bespreken en kennis te delen. Volgens Annelies is er duidelijk beweging zichtbaar. “Steeds meer boeren staan open voor een andere manier van werken, waarin ook ruimte is voor natuur.”

Meer dan natuur

De betekenis van de slaperdijken gaat verder dan ecologie. Ze vertellen ook het verhaal van het landschap: hoe het is gevormd door landaanwinning, waterbeheer en menselijk gebruik. Binnen het project worden daarom vijf beleefpunten ingericht langs de dijken. Hier kunnen wandelaars en fietsers het verhaal van het landschap ontdekken via informatieborden en routes die aansluiten op bestaande paden. Zo worden de dijken niet alleen groener, maar ook zichtbaarder en begrijpelijker.

Blik op de toekomst

Over tien jaar moeten de slaperdijken nog steeds herkenbaar zijn als dijken. Dat is ook vastgelegd in de regelgeving. Het doel is geen dicht bos, maar een afwisselend landschap met struiken, kruiden en open stukken. Vrijwilligers gaan een belangrijke rol spelen bij aanplant en onderhoud, zodat het landschap zich kan ontwikkelen met
betrokkenheid van de omgeving. Wat begon als een gebiedsgerichte aanpak groeit uit tot een breder netwerk van mensen en ideeën. Of zoals Annelies het zegt: “Het mooiste is dat het steeds uitgebreider wordt. Dat mensen willen meedoen en het samen verder brengen. Daar word ik echt blij van.”

De naam van het project is oorspronkelijk Natuurrijke Slaperdijken Hogeland, en wordt als onderdeel van het programma Waddenkronieken mede mogelijk gemaakt door het Waddenfonds en gemeente Het Hogeland. Door de samenwerking met Boerennatuur Midden Groningen, Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels (GKA) en EIS Kenniscentrum Insecten hebben we het project ‘opgeplust’ naar een bredere scope op agrarisch natuurbeheer. Dit doen we onder de noemer Slaperdijken: Groene Verbinders in het Waddengebied.

Foto: Een slaperdijk in het Waddengebied (Gerard Sterk)